ବିବାସିନୀ

ଶ୍ରୀ ରାମଶଙ୍କର ରାୟ

ପରିଚୟ

ରାମଶଙ୍କର ରାୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ 'ବିବାସିନୀ' ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଏକ କାଳଜୟୀ ଐତିହାସିକ ଉପନ୍ୟାସ । ଏହି କାହାଣୀଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଓଡ଼ିଶା, ଯେତେବେଳେ ଦେଶ ମରହଟ୍ଟା ଶାସନାଧୀନ ଥିଲା, ସେହି ସମୟର ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ଗତିଶୀଳ । ଉପନ୍ୟାସର ଆରମ୍ଭ ଏକ ଶୀତୁଆ ପୌଷ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ରାତିରେ ମହାନଦୀ ପଠାରେ ଥିବା ରହସ୍ୟମୟ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱରୀ ପୀଠରୁ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବାହାବଳୀନ୍ଦ୍ର ଓ ବଳୀୟାର ସିଂହଙ୍କ ପରି ବଳିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଏକ ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ନିମଗ୍ନ ଥାନ୍ତି ।

ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ମାନବିକ ସମ୍ବେଦନା, ନୈତିକତା ଏବଂ ସମାଜର ଦୁଇଟି ବିପରୀତ ଦିଗ—ଅନ୍ୟାୟୀ ଧନୀ ଓ ଅସହାୟ ଗରିବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂଘର୍ଷକୁ ଅତି ନିପୁଣ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରିଛି । ଏହା ପାଠକକୁ ଏମନ୍ତ ଏକ ସମୟକୁ ଘେନିଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ମରହଟ୍ଟା ଶାସନର କଠୋରତା ଏବଂ ଦେଶରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ସାଧାରଣ ଜୀବନକୁ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କରି ପକାଇଥିଲା ।

ପୃଷ୍ଟଭୂମି

କାହାଣୀର ମୂଳ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛନ୍ତି ରଘୁନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ, ଯିଏ ବାହାରକୁ ଜଣେ ଦୁର୍ଦ୍ଦାନ୍ତ ଡକାୟତ ସର୍ଦ୍ଦାର ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ ହେଁ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଏକ ଅତି କୋମଳ, ନ୍ୟାୟବାନ୍ ଏବଂ ଦୟାଳୁ ହୃଦୟ ଲୁଚି ରହିଛି । ତାଙ୍କର ଏହି ଦ୍ୱୈତ ଜୀବନ ସମାଜର କୃପଣ ଓ ନିଷ୍ଠୁର ଜମିଦାରମାନଙ୍କୁ ଶାସ୍ତି ଦେବା ଏବଂ ଗରିବ ପ୍ରଜାଙ୍କ ମୁଖରେ ଅନ୍ନ ଦେବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିଲା । ଏହି ରୋମାଞ୍ଚକର ଯାତ୍ରାର ଅନ୍ୟତମ କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହେଉଛନ୍ତି କଳାବତୀ, ଯିଏ ନିଜର ଦୁଃଖଦ ଜୀବନ, ଅପାର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସର୍ବସ୍ୱ ତ୍ୟାଗ ପାଇଁ ଉପନ୍ୟାସରେ ‘ବିବାସିନୀ’ ବା ନିର୍ବାସିତା ନାମରେ ଅଭିହିତ ହୋଇଛନ୍ତି ।

ମହାନଦୀର ବିସ୍ତୃତ ପଠା ଏବଂ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱରୀ ପୀଠର ରହସ୍ୟମୟ ପରିବେଶରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏହି କାହାଣୀ ପାଠକକୁ ଏକ ରୋମାଞ୍ଚକର ତଥା ଭାବପ୍ରବଣ ଯାତ୍ରାରେ ଘେନିଯାଏ । ଏଥିରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଚରିତ୍ର, ସେ ରଘୁନାଥ ହୁଅନ୍ତୁ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ସହଯୋଗୀ ବାହାବଳୀନ୍ଦ୍ର ଓ ସର୍ଦ୍ଦାର ସିଂହ, ସମସ୍ତେ ସେ ସମୟର ସାମାଜିକ ଅସ୍ଥିରତା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏକ ନୈତିକ ଯୁଦ୍ଧର ସୈନିକ ସଦୃଶ ମନେହୁଅନ୍ତି । ‘ବିବାସିନୀ’ କେବଳ ଏକ ଐତିହାସିକ ଉପନ୍ୟାସ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ସେବା, ପବିତ୍ର ପ୍ରେମ ଏବଂ ପରମାର୍ଥ ଲାଭର ଏକ ମହାନ ଗାଥା, ଯାହା ପାଠକକୁ ଜୀବନର ପ୍ରକୃତ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ବିପଦ ସମୟରେ ଧର୍ମ ଏବଂ ସମବେଦନା ହିଁ ମନୁଷ୍ୟକୁ ମହତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ ।

ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ରମାନେ

ରଘୁନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ: ରଘୁନାଥ ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ମୁଖ୍ୟ ନାୟକ ଏବଂ ଜଣେ ଅତି ରହସ୍ୟମୟ ପୁରୁଷ । ସେ କରଣ କୂଳରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ କୁଜଙ୍ଗ ରାଜାଙ୍କଠାରୁ ‘ପଟ୍ଟନାୟକ’ ଉପାଧି ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଚେହେରା ଅତି ସୁନ୍ଦର, ଚମ୍ପକ ପୁଷ୍ପ ସଦୃଶ ଗୌରବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସେ ଜଣେ ବଳିଷ୍ଠ ଯୁବକ । ସେ ବାହାରକୁ ଜଣେ ଦୁର୍ଦ୍ଦାନ୍ତ ଡକାୟତ ଦଳର ସର୍ଦ୍ଦାର ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ ହେଁ, ପ୍ରକୃତରେ ସେ ଜଣେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ଅମାୟିକ ଏବଂ ଦୟାଳୁ ବ୍ୟକ୍ତି । ରଘୁନାଥଙ୍କ ଜୀବନର ଦୁଃଖଦ ଦିଗ ହେଉଛି ଯେ, ମାତ୍ର ୨୫ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ନିଜର ପ୍ରିୟତମା ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ, ଯାହାର ଶୋକଛାୟା ତାଙ୍କ ଲଲାଟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ସେ ସମାଜର କୃପଣ ଧନୀଙ୍କୁ ଲୁଟି ଗରିବମାନଙ୍କ ମୁଖରେ ଅନ୍ନ ଦେବାକୁ ନିଜ ଜୀବନର ବ୍ରତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ନେତୃତ୍ୱ ନେବାର କ୍ଷମତା ଏତେ ଅଧିକ ଥିଲା ଯେ ବାହାବଳୀନ୍ଦ୍ର ଓ ସର୍ଦ୍ଦାର ସିଂହଙ୍କ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେବତା ପରି ମାନୁଥିଲେ ।

କଳାବତୀ (ବିବାସିନୀ): ଉପନ୍ୟାସର ନାୟିକା କଳାବତୀଙ୍କୁ ହିଁ ‘ବିବାସିନୀ’ ବା ନିର୍ବାସିତା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ସେ ରାଧାଗୋବିନ୍ଦ ଚୌଧୁରୀଙ୍କ ପାଳିତା କନ୍ୟା ଏବଂ ରଘୁନାଥଙ୍କର ପିଲାଦିନର ପ୍ରିୟତମା ଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ପରମା ସୁନ୍ଦରୀ ରମଣୀ, ଯାହାଙ୍କ ରୂପକୁ କବିମାନେ ତିଳୋତ୍ତମା ସହ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି । କଳାବତୀଙ୍କ ଜୀବନ ସଂଘର୍ଷମୟ; ସେ ଅଳ୍ପ ବୟସରେ ବିଧବା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ସତୀତ୍ୱ ଓ ଧର୍ମକୁ ସର୍ବୋପରି ମାନୁଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ରଘୁନାଥ ତାଙ୍କୁ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଲେ, ସେ ତାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ‘ଭାଇ’ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ନିଜର ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସର୍ବସ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ । ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ସମୟରେ ଅନ୍ନଛତ୍ରମାନଙ୍କରେ ସେବା କରି ସେ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ‘ରାଣୀ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ, ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ରସକଳାଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରାଇ ସେ ନିଜକୁ ମହାନଦୀ ଗର୍ଭରେ ବିସର୍ଜନ କରିଥିଲେ ।

ରସକଳା: ରସକଳା ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ଦାସଙ୍କ କନ୍ୟା ଏବଂ କଳାବତୀଙ୍କର ପରମ ପ୍ରିୟ ସଖୀ ତଥା ଭଉଣୀ ସଦୃଶ ଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସରଳ, ଶିଶିର-କୋମଳ ହୃଦୟା ଏବଂ ସ୍ନେହମୟୀ ବାଳିକା । ତାଙ୍କ ପରିବାର ନିଷ୍ଠୁର ହେଲେ ହେଁ ସେ କେବେହେଲେ କାହାର ମନ୍ଦ ଚାହୁଁ ନଥିଲେ । ଡକାୟତି ପରେ ତାଙ୍କୁ କୁଜଙ୍ଗ ରାଜାଙ୍କ ନଅରରେ ଆଶ୍ରୟ ମିଳିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପାଟମହାଦେଈଙ୍କର କନ୍ୟା ପରି ସ୍ନେହ ପାଇ ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟା ଭାବେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ । ସେ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋହିତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଶେଷରେ କଳାବତୀଙ୍କ ଅଭିଳାଷ ଅନୁଯାୟୀ ରଘୁନାଥଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା ।

ରାଧାଗୋବିନ୍ଦ ଚୌଧୁରୀ: ନବଗ୍ରାମର ଏହି ଜମିଦାର ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃପଣ, ସ୍ୱାର୍ଥପର ଏବଂ ନିଷ୍ଠୁର ପ୍ରକୃତିର ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ । ସେ କେବଳ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରିବାକୁ ଜାଣିଥିଲେ ଏବଂ ଦେଶରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ପଡ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାହାରିକୁ ମୁଠାଏ ଶସ୍ୟ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଏହି ଅମାନୁଷିକ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରୁଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ଡକାୟତମାନେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚିତ ଧନ ଲୁଟି ନେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭିଟାମାଟି ଉଜୁଡ଼ି ଗଲା, ସେହି ଶୋକ ସହ୍ୟ କରି ନ ପାରି ସେ ହୃଦଘାତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ । ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଗ୍ରାମର କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କ ଶବ ଛୁଇଁବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମତ ହୋଇ ନଥିଲେ ।

ସର୍ଦ୍ଦାର ସିଂହ (ଡୁମନ ସର୍ଦ୍ଦାର): ଡୁମନ ସର୍ଦ୍ଦାର ସୁବାଦାରଙ୍କର ଜଣେ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କର୍ମଚାରୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ସେ ଜଣେ ନ୍ୟାୟବାନ୍ ଏବଂ ସହୃଦୟ ବ୍ୟକ୍ତି । ଦେଶର ଦୂର୍ଦ୍ଦଶା ଦେଖି ସେ ସୁବାଦାରଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୁଦ୍ଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଡକାୟତ ଦଳରେ ସେ ‘ସର୍ଦ୍ଦାର ସିଂହ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ ଏବଂ ଲୁଣ୍ଠିତ ଧନକୁ ଦରିଦ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଭୂମିକା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ।

ହନୁମାନ ଦାସ ଓ ଗିରିଧାରୀ ଦାସ: ଏହି ଦୁଇଜଣ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଉପନ୍ୟାସରେ ଏକ ନୈତିକ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି । ହନୁମାନ ଦାସ ଜଟିଆକୁଦରେ ବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତିଶୟ ସମ୍ମାନିତ । ସେମାନେ ରଘୁନାଥଙ୍କର ଡକାୟତି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଏକ ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ସମୟରେ ଅନ୍ନଛତ୍ରର ପରିଚାଳନାରେ ମୁଖ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ନିଭାଇଥିଲେ । ତାଙ୍କରି ଶିକ୍ଷା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ରଘୁନାଥ ଓ କଳାବତୀଙ୍କୁ ସେବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା ।

ଶମ୍ଭୁଜୀ ଗଣେଶ: ଓଡ଼ିଶାର ଅତ୍ୟାଚାରୀ ସୁବାଦାର ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ

କାହାଣୀର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏକ ଶୀତୁଆ ପୌଷ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ, ମହାନଦୀର ବିଜନ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱରୀ ପଠାରୁ । ସେଠାରେ ବାହାବଳୀନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ବଳୀୟାର ସିଂହ ନାମକ ଦୁଇ ବଳିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ନିମଗ୍ନ ଥାନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ନବଗ୍ରାମର ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃପଣ ଓ ନିଷ୍ଠୁର ଜମିଦାର ରାଧାଗୋବିନ୍ଦ ଚୌଧୁରୀଙ୍କ ଘରେ ଲୁଣ୍ଠନ କରିବା । ଏହି ଡକାୟତ ଦଳର ନେତା ହେଉଛନ୍ତି ରଘୁନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ, ଯିଏ ବାହାରକୁ ଜଣେ ଦୁର୍ଦ୍ଦାନ୍ତ ସର୍ଦ୍ଦାର ହେଲେ ହେଁ ପ୍ରକୃତରେ ଜଣେ ଅମାୟିକ ଓ ନ୍ୟାୟପ୍ରିୟ ପୁରୁଷ । ସେ ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ପଡ଼ିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଚୌଧୁରୀଙ୍କ ପରି ଧନୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଗରିବଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଧାନ ଓ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥାନ୍ତି । ରଘୁନାଥଙ୍କ ମତରେ ଏପରି ଅମାନୁଷିକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଧନକୁ ଲୁଟି ଦରିଦ୍ରଙ୍କ ସେବାରେ ଲଗାଇବା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଧର୍ମ ।

ଲୁଣ୍ଠନ ପାଇଁ ରଘୁନାଥ ଏକ ଅଭିନବ କୌଶଳ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି । ସେ ସୁବାଦାରଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଉତ୍ସବ ନାମରେ ଏକ ନକଲି ‘ରୋଷନୀ’ ବା ବିରାଟ ଶୋଭାଯାତ୍ରାର ଆୟୋଜନ କରନ୍ତି-। ନବଗ୍ରାମର ଲୋକେ ବାଣ ଓ ବାଜା ଦେଖିବାରେ ମଜଗୁଲ ଥିବା ବେଳେ ରଘୁନାଥଙ୍କ ଦଳ ଚୌଧୁରୀ ଓ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ଦାସଙ୍କ ଘରୁ ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚିତ ସମ୍ପତ୍ତି ଲୁଟି ନିଅନ୍ତି । ଏହି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ସମୟରେ ଚୌଧୁରୀଙ୍କ ପାଳିତା କନ୍ୟା କଳାବତୀ ଏବଂ ଦାସଙ୍କ କନ୍ୟା ରସକଳାଙ୍କୁ ସେଠାରୁ ଅଚେତ ଅବସ୍ଥାରେ ଉଦ୍ଧାର କରି ନିଆଯାଏ । ନିଜର ସର୍ବସ୍ୱ ହରାଇବା ଦୁଃଖ ସହ୍ୟ କରି ନ ପାରି ଚୌଧୁରୀଙ୍କର ହୃଦଘାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟେ, ଯାହା ତାଙ୍କର କୃପଣତାର ପରିଣତି ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି-।

ଲୁଣ୍ଠନ ପରେ ରସକଳାଙ୍କୁ କୁଜଙ୍ଗ ରାଜାଙ୍କ ନଅରରେ ଆଶ୍ରୟ ମିଳେ । ଅନ୍ୟପଟେ କଳାବତୀ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇ ପଡ଼ିବାରୁ ରଘୁନାଥ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଯାଇ ବୃଦ୍ଧା ମାତାଙ୍କ ସହାୟତାରେ ସେବାଶୁଶ୍ରୂଷା କରନ୍ତି । କଳାବତୀ ରଘୁନାଥଙ୍କର ପିଲାଦିନର ପ୍ରିୟତମା ଥିଲେ । ରଘୁନାଥ ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ କଳାବତୀ ଜଣେ ବିଧବା ହୋଇଥିବାରୁ ନିଜର ସାମାଜିକ ଓ ନୈତିକ ଆଦର୍ଶକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି । ସେ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ‘ଭାଇ’ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରି ସେହି ସମ୍ପର୍କକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ରୂପ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ରସକଳାଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାନ୍ତି ।

କାହାଣୀଟି ଏକ ମହାନ ସାମାଜିକ ରୂପ ନିଏ ଯେତେବେଳେ ରଘୁନାଥ ଓ କଳାବତୀ ଲୁଣ୍ଠିତ ଧନକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୁଖରେ ବ୍ୟବହାର ନ କରି ହନୁମାନ ଦାସଙ୍କ ପରି ସାଧୁଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ପୀଡ଼ିତଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ନଛତ୍ରମାନ ଖୋଲନ୍ତି । ଏହି ସେବା କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ କଳାବତୀ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ‘ରାଣୀ’ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି । ଶେଷରେ ରଘୁନାଥ ଓ ରସକଳାଙ୍କର ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ବିବାହ ପରେ କଳାବତୀ ଏକ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତି । ସେ ନିଜକୁ ଏହି ସଂସାରରୁ ବିଦାୟ ଦେବା ପାଇଁ ମହାନଦୀ ଗର୍ଭରେ ଆତ୍ମବିସର୍ଜନ କରନ୍ତି । ସେ ଛାଡ଼ିଯାଇଥିବା ଚିଠି ଓ ଉପହାରରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ସେ ନିଜକୁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଜଣେ ‘ବିବାସିନୀ’ ବା ନିର୍ବାସିତା ମନେ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଶେଷ କରି ସେ ସ୍ୱଧାମକୁ ଫେରିଗଲେ ।

ଏହି କାହାଣୀ କେବଳ ରୋମାଞ୍ଚ ନୁହେଁ, ବରଂ ନ୍ୟାୟ, ସେବା ଓ ପବିତ୍ର ତ୍ୟାଗର ଏକ ଅମର ଗାଥା ଅଟେ ।

ଉପସଂହାର

ବିବାସିନୀ’ ଉପନ୍ୟାସର ଉପସଂହାର କେବଳ ଏକ କାହାଣୀର ପରିସମାପ୍ତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମାନବ ଜୀବନର ଗଭୀର ଦର୍ଶନ ଏବଂ ନୈତିକତାର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ । ଏହି କାହାଣୀ ଶେଷ ହେବା ବେଳକୁ ପାଠକର ମନକୁ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଶାନ୍ତି ଏବଂ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଦିଏ । କାହାଣୀଟି ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ସଂସାରରେ କେବଳ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରିବା କିମ୍ବା ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧନ କରିବା ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମର ଅସଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୁହେଁ ।

କାହାଣୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ଆମେ ଦେଖୁ ଯେ ରାଧାଗୋବିନ୍ଦ ଚୌଧୁରୀଙ୍କ ପରି ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିଜର ଅମାପ ଧନ ଓ ଶସ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ କରି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ସମୟରେ କାହାରିକୁ ମୁଠାଏ ଅନ୍ନ ଦେବାକୁ କୁଣ୍ଠାବୋଧ କରିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ସମୟର ଚକ୍ରରେ ସେମାନଙ୍କର ସେହି ଅହଂକାର ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେମାନଙ୍କ ଶବ ସତ୍କାର କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ କେହି ଆଗେଇ ଆସିଲେ ନାହିଁ । ଏହି ଘଟଣାଟି ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସମବେଦନାହୀନ ଧନର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ ଏବଂ ଅଧର୍ମରେ ଅର୍ଜିତ ସମ୍ପତ୍ତି ଶେଷରେ ମନୁଷ୍ୟର କୌଣସି କାମରେ ଆସେ ନାହିଁ ।

ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ନାୟକ ରଘୁନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ ଏବଂ ନାୟିକା କଳାବତୀଙ୍କ ଜୀବନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଥିଲା । ରଘୁନାଥ ଜଣେ ଡକାୟତ ସର୍ଦ୍ଦାର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜର ସମସ୍ତ ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ଦରିଦ୍ରଙ୍କ ସେବାରେ ଲଗାଇଥିଲେ । କଳାବତୀ ବା ‘ବିବାସିନୀ’ଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଏହି ଉପନ୍ୟାସରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଶକ୍ତି ସଦୃଶ । ସେ ନିଜର ସ୍ନେହ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସେବା ମନୋଭାବ ଦ୍ୱାରା ଦେଶର ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ଜଣେ ‘ରାଣୀ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୋଇପାରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମତରେ, ଏହି ପୃଥିବୀ ଏକ ବିରାଟ ‘ପ୍ରବାସ’ ବା ଅସ୍ଥାୟୀ ରହଣି ମାତ୍ର ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ଏଠାରେ ଆତ୍ମାର ପରମ ଉତ୍କର୍ଷ ସାଧନ କରି ସ୍ୱଧାମକୁ ଫେରିବା ଉଚିତ ।

କାହାଣୀର ଶେଷରେ କଳାବତୀ ଯେଉଁ ଆତ୍ମବିସର୍ଜନ କଲେ, ତାହା ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଶେଷ ହେବାର ଏକ ସୂଚନା ଥିଲା । ସେ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ରସକଳାଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରାଇ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନକୁ ସୁଖମୟ କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ପଥ ପରିଷ୍କାର କଲେ, ତାହା ତାଙ୍କର ନିଷ୍କଳଙ୍କ ପ୍ରେମ ଓ ତ୍ୟାଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରମାଣ । ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ହୀରକ ଉପହାର ଏବଂ ଚିଠିଟି ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ସେ ଏହି ସଂସାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱଦେଶକୁ ଫେରିଗଲେ । ତାଙ୍କର ଏହି ମହାନ ବଳିଦାନ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ କେବଳ ଜଣେ ସର୍ଦ୍ଦାର ନୁହେଁ, ବରଂ ଜଣେ ପ୍ରକୃତ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଗଢ଼ି ତୋଳିଥିଲା ।

ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ପାଠକକୁ ସେବା, ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାସର ଏକ ଭିନ୍ନ ସ୍ତରକୁ ଘେନିଯାଏ । ଓଡ଼ିଶାର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ସହିତ ମାନବିକ ଆବେଗର ଏପରି ମିଳନ ଅତି ଦୁର୍ଲ୍ଲଭ । କଳାବତୀ କାହିଁକି ନିଜକୁ ‘ବିବାସିନୀ’ ବୋଲି କହିଥିଲେ ଏବଂ ରଘୁନାଥଙ୍କ ଜୀବନର ଅସଲ ସଂଘର୍ଷ କ’ଣ ଥିଲା, ତାହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏହି ବହିଟିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପଢ଼ିବା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ । ଏହା କେବଳ ଏକ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆମ ସଂସ୍କୃତି ଓ ନୈତିକତାର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପଦ ଯାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାହିତ୍ୟ ଅନୁରାଗୀ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ ।